DYSPLAZJA - co to za choroba ?
Budowa stawu biodrowego
Najczęstszym typem połączeń w szkielecie zwierząt są wolne połączenia kości, czyli stawy. Staw biodrowy tworzy panewka kości miednicznej wraz z obracającą się w niej główką kości udowej. Panewka to półkoliste zagłębienie w kości miednicznej. Zniekształcenie stawu biodrowego (z angielskiego Hip Dysplasia, w skrócie HD) polega na spłyceniu panewki miednicy i zmianach kształtu główki kości udowej, która zamiast okrągłej staje się zbyt mała, płaska, trójkątna lub grzybkowata. Przy czym rozległość deformacji stawu biodrowego może być różna, od lekkiej do ciężkiej. Dysplazją mogą być objęte oba stawy lub tylko jeden. U chorego psa obserwujemy trudności ze wstawaniem, wchodzeniem po schodach, kulawiznę jednej lub obu kończyn, szybkie męczenie się podczas biegu, krótki wykrok tylnych kończyn, chwiejny i sztywny ruch zadu, uwidaczniający się szczególnie w wolnych chodach.
Historia
Po raz pierwszy dysplazja biodrowa została opisana w USA, przez Scheelle w roku 1935 u owczarków niemieckich. Szybki rozwój hodowli psów rasowych na świecie po drugiej wojnie światowej, spowodował coraz częstsze występowanie dysplazji. Zaczęto, więc prowadzić badania pozwalające ustalić przyczynę choroby, jak również podjęto próby opracowania metod jej zwalczania. Ustalono wówczas, że dysplazja jest chorobą wrodzoną, genetycznie uwarunkowaną, przy czym nie poznano mechanizmów jej dziedziczenia. Jedyną metodą pozwalającą na określenie stopnia zniekształcenia stawu biodrowego zdjęcie rentgenowskie.
Dysplazja stawów biodrowych
Dysplazja stawów biodrowych to dziedziczne schorzenie występujące zazwyczaj u psów szybko rosnących, dużych ras takch jak np.: Alaskan malamute, ale też często ras średnich takich jak samojed. Bezpośrednią przyczyną schorzenia jest rozluźnienie struktur (więzadła, torebka) otaczających staw biodrowy. Prowadzi to w efekcie do niedopasowania w stawie i do przemieszczenia głowy kości udowej w stosunku do panewki miednicy. Mamy wtedy do czynienia z nadwichnięciem lub zwichnięciem. Schorzenie dotyczy zazwyczaj obydwu stawów (80% przypadków).
Przyczyny
Dokładny mechanizm powstawania nie został w pełni poznany, ale przyjmuje się, że w 70% decydują geny, a w 30% środowisko
Dziedziczne uwarunkowania to pierwotne rozluźnienie tkanki łącznej i mięśniowej okolicy stawów biodrowych, nieprawidłowe ukątowanie szyjki kości udowej.
Czynniki środowiskowe (zewnętrzne) potęgują predyspozycje genetyczne.
Zaliczamy do nich:
- nieprawidłowe żywienie i za szybki wzrost - karma zbyt bogata w energię i zbyt dużo wapnia doprowadza do opóźnienia rozwoju więzadeł, torebek stawowych i muskulatury w stosunku do szkieletu. U młodych zwierząt więzadła i torebki stawowe są bardzo podatne na rozciąganie. Brak dostatecznego wsparcia ze strony mięśni pogłębia rozluźnienie stawu. Psy z silnie rozwiniętą muskulaturą zadu są mniej podatne na dysplazję. Psy, u których udział tkanki tłuszczowej wynosi 5-10% m.c. (psy krępe, limfatyczne, o słabo wyodrębnionych mięśniach i luźnej skórze) chorują częściej niż psy, u których udział tkanki tłuszczowej wynosi 1-2% m.c. (psy o wyraźnie zarysowanych mięśniach i przylegającej skórze)
- przetrenowanie psa - intensywne biegi, skoki, a zwłaszcza gwałtowne ruchy przy aportowaniu doprowadzają do znacznych przeciążeń w obrębie stawów
- urazy bioder
Szczenięta rodzą się z prawidłowymi stawami biodrowymi. Zmiany w obrębie stawów - postępująca niestabilność rozwijają się do ok. 24 mies. W efekcie dochodzi do uszkodzenia chrząstki i więzadeł. Pojawiający się stan zapalny i ból doprowadza do ograniczenia ruchu i likwidacji mechanizmu podciśnieniowego. Czynniki te pociągają za sobą zaniki mięśniowe, brak prawidłowego odżywiania struktur chrzęstnych stawu - w takich warunkach destrukcja stawu postępuje szybciej - pojawia się błędne koło. Zmianom zapalnym i zwyrodnieniowym towarzyszą zaburzenia ruchu, a brak ruchu wyklucza możliwość powrotu do zdrowia.
Największa podatność na rozwój zmian występuje w wieku do 6 mies. - w tym okresie w wyniku gwałtownego wzrostu wielkość psa zmienia się szybciej niż siła mięśni i więzadeł utrzymujących stawy.
Pierwsze objawy pojawiają się zazwyczaj w 5 – 8 mies. życia:
kulawizna, chwiejny chód, trudności przy wstawaniu, ograniczone odwodzenie, zmiana w sposobie biegania (galop lub „kicanie królika”).
U zwierząt młodych objawy mają często charakter ostry. Przyczyną jest ograniczony kontakt głowy kości udowej z panewką i wynikające z tego miejscowe przeciążenia - doprowadza to do mikrozłamań i rozrywania włókien nerwowych w okostnej.
U psów starszych objawy mają charakter przewlekły i wynikają z rozwoju wtórnych zmian zwyrodnieniowych.
Objawy dysplazji
Zmiany dysplastyczne mogą dać o sobie znać w każdym momencie życia psa nią obciążonego. Należy jednak podkreślić, że przypadki dysplazji ciężkiej stosunkowo częściej fizycznie ujawniają się już u szczeniąt 12 tygodniowych, a w przypadku stopnia lekkiego widoczne objawy mogą wystąpić dopiero u w pełni dojrzałego, kilkuletniego psa. Może się również tak zdarzyć, że zostanie ona wykryta tylko w przypadku wykonania badania RTG, bowiem pies przez cały okres swojego dotychczasowego życia nie będzie dawał wyraźnych oznak mogących świadczyć o problemie.
Nietolerancja wysiłkowa jest najbardziej widocznym objawem dysplazji biodrowej.
Do typowych objawów zmian dysplastycznych zaliczamy:
Problemy ze wstawaniem po dłuższym leżeniu;
Ostrożne kładzenie się, wyraźnie widać, że pies szuka odpowiedniej pozycji nie powodującej bólu;
Kulawizna i utykanie na jedną lub obie nogi;
Podczas biegu pies odbija się z obydwu kończyn jednocześnie (chód zajęczy);
Podstawianie nóg pod siebie (w ten sposób pies odciąża jedną lub dwie chore kończyny);
Chodzenie po schodach i skoki sprawiają psu dużą trudność;
W ruchu można zaobserwować krótki wykrok (o ile nie jest to związane z budową anatomiczną i standardem rasy), zaś sam chód jest sztywny;
Problemy z poruszaniem się szczególnie po dłuższym odpoczynku, kiedy nogi nie są jeszcze "rozchodzone";
Pies sam ogranicza sobie ruch do niezbędnego minimum;
Po każdym wysiłku pies dłuższy czas odpoczywa w pozycji siedzącej;
Objawy kulawizny i utykania nasilają się po wysiłku i zaobserwować je można zazwyczaj na drugi dzień;
Podczas wstawania pies kilkakrotnie podejmuje "nieudane" próby podniesienia się;
Charakterystyczne "strzelania" w kościach również mogą być symptomem problemów ze stawami, aczkolwiek nie muszą wskazywać na dysplazję.
Jeśli Twój pies wykazuje powyższe objawy udaj się do specjalisty! Tylko wizyta u wykwalifikowanego weterynarza ORTOPEDY pozwoli Ci na pełną diagnostykę i ewentualne rozwianie Twoich obaw lub ich potwierdzenie. Jeśli weterynarz potwierdzi twoje obawy i okaże się iż Twój pies ma dysplazję szybko wdrożone fachowe leczenie pozwoli Wam uniknąć wielu cierpień w przyszłości!!! Wstępnie dysplazję stwierdzić może każdy weterynarz, kontynuować leczenie chorego psa także, jednak pełna diagnostyka wykonana może być tylko u specjalisty!!!
Rozpoznanie
Rozpoznanie stawia się na podstawie wywiadu, badania klinicznego i radiograficznego. Badaniem klinicznym nieprawidłowości w obrębie stawów biodrowych można stwierdzić już w wieku 6-8 tyg.
Część badania klinicznego przeprowadza się w znieczuleniu
Uzupełnieniem badania klinicznego jest badanie radiograficzne wykonywane w nieczuleniu ogólnym.
Obecnie za najbardziej obiektywną ocenę stawów biodrowych uważa się metodę PennHip. Polega ona na wykonaniu zdjęć w trzech projekcjach. Pomiary wykonane na uzyskanych radiogramach pozwalają na wyznaczenie współczynnika DI (Distraction Index) określającego stan bioder. Metodę tą stosuje się powyżej 4 miesiąca życia.
Metoda PennHIP (z ang. University of Pennsylvania Hip Improvement Program) została opracowana w 1993 roku. Jest to obiektywna metoda oceny stawów biodrowych, stworzona przez dr. Smithsa. Polega ona na wykonaniu 3 zdjęć rtg w ułożeniu brzuszno-grzbietowym. Pierwsze "klasyczne", z wyciągniętymi kończynami. Drugie w ułożeniu kompresyjnym (maksymalnie wsunięta głowa kości udowej do panewki stawu biodrowego). Wreszcie trzecie w ułożeniu rozsuniętym (maksymalnie wysunięta głowa kości udowej z panewki stawu biodrowego). Dwa pierwsze zdjęcia służą głównie ocenie zmian zwyrodnieniowych stawu. Na podstawie trzeciego wykonuje się pomiary służące później do oceny tzw. indeksu dystrakcyjnego (DI, z ang. Distraction Index). DI określa luźność stawu (torebki i więzadła obłego) i oznacza, ile procent głowy kości udowej znajduje się poza panewką stawową. Np. DI = 0,8 oznacza, że 80% głowy leży poza panewką. Im większa jest wartość tego indeksu, tym bardziej rozluźniona jest torebka stawowa oraz więzadło obłe i tym większe jest prawdopodobieństwo wystąpienia choroby zwyrodnieniowej stawu (DJD, z ang. Degenerative Joint Disease). Przyjmuje się, że indeks o wartości 0,3 i poniżej oznacza bardzo małe prawdopodobieństwo rozwoju choroby zwyrodnieniowej tego stawu, podczas gdy indeks o wartości 0,7 i powyżej to bardzo duże prawdopodobieństwo rozwoju zwyrodnienia stawów biodrowych. Metodę tę zazwyczaj stosuje się od 4 miesiąca życia, ostatnio jednak pojawiają się doniesienia o stosowaniu jej nawet u szczeniąt jeszcze młodszych przez hodowców którzy wcześniej chcą podjąc decyzję które szczenięta maja być pozostawione do dalszej hodowli.
Dodatkowo, dla pełniejszej oceny stawów biodrowych stosuje się metodę DAR (Dorsal Acetabular Rim), która umożliwia wyznaczenie kąta nachylenia górnego sklepienia panewki stawu biodrowego i dokladną analizę górnej krawędzi panewki. Ostateczne badanie rtg, które pozwoli w 100% wykluczyć dysplazję powinno się przeprowadzić w wieku 24mies. (do takiego wieku choroba może się rozwijać).
Bardzo istotna jest wczesna diagnostyka - już u kilku-, kilkunastotygodniowych szczeniąt. Wtedy możliwości pomocy zachowawczej i chirurgicznej są nieporównywalnie większe niż u zwierząt kilku- kilkunastomiesięcznych bądź dorosłych z już rozwiniętymi zmianami w obrębie bioder.
Odpowiednio wcześnie zdiagnozowana dysplazja bioder pozwala na przeprowadzenie skutecznych operacji.
Do określenia stopnia dysplazji stosuje się następującą skalę ocen:
A - stawy biodrowe normalne
B - Stawy biodrowe prawie normalne (nie idealne ale bez dysplazji)
C - dysplazja nieznaczna , lekka (zazwyczaj przy dobrym prowadzeniu psa nie dająca żadnych objawów )
D - dysplazja częściowa (ograniczona, średnia)
E - dysplazja ciężka
Zgodnie z ustaleniami ZKwP dla niektórych ras istnieje obowiązek badań, rozmnażać można z psy z wynikiem HD-A, HD-B, HD-C; przy czym HD-C musi być łączone z HD-A.
DLA RAS ASLASKAN MALAMUTE I SAMOYED NIE ISTNIEJĄ W POLSCE ŻADNE WYTYCZNE CO DO OBOWIĄZKU BADAŃ W KIERUNKU DYZPLAZJI W CELU KWALFIKACJI HODOWLANEJ.
Dysplazja łokciowa
Co to jest dysplazja stawu łokciowego?
Mianem dysplazji stawu łokciowego określa się 3 wady występujące niezależnie od siebie: nieprzyrośnięty wyrostek łokciowy dodatkowy, izolowany wyrostek dziobiasty kości łokciowej i osteochondrozę stawu łokciowego. Wszystkie te formy schorzenia prowadzą do zapalenia i zwyrodnienia stawu.
Jakie są objawy dysplazji stawu łokciowego i kiedy się pojawiają?
Pierwszym objawem jest kulawizna, która pojawia się najczęściej ok. 5-6 miesiąca życia. Inne objawy to : trzeszczenie w stawie, odwiedzenie chorej kończyny, problemy z wstawaniem, kładzeniem się. Z czasem na skutek nasilającego się bólu pies zaczyna oszczędzać chorą kończynę i niechętnie ją obciąża, często trzymając łapy w górze.
Jakie są przyczyny dysplazji stawu łokciowego?
Przyczyny są podobne jak przy dysplazji stawu biodrowego. Na plan pierwszy wysuwa się skłonność genetyczna. Ważny jest też wpływ czynników żywieniowych oraz intensywność ćwiczeń. Jednak badania łokci są w naszych rasach wykonywane jeszcze rzadziej niż bioder stąd też tak na prawdę wiedza nasza nt. tego rodzaju schorzenia jest więcej niż ograniczona.
Jak rozpoznajemy i leczymy dysplazję stawu łokciowego?
Rozpoznanie stawiamy na podstawie badania klinicznego i badania radiologicznego.
Badanie kliniczne powinno być przeprowadzone przez doświadczonego ortopedę.
Badanie RTG wymaga wykonania zdjęć w kilku projekcjach. Po postawieniu diagnozy lekarz podejmuję decyzję o sposobie leczenia, uzależniona od stopnia zaawansowania choroby i wieku pacjenta. Może być to leczenie nieoperacyjne lub operacyjne. Leczenie operacyjne przeprowadza się bezwzględnie u psów młodych z silną bolesnością i kulawizną. Po przeprowadzonej operacji trzeba ściśle przestrzegać zaleceń lekarza co do żywienia , leków i aktywności fizycznej. Leczenie nieoperacyjne natomiast stosuje się głównie u psów starszych ze zmianami zwyrodnieniowymi w stawie. Na taki rodzaj leczenia składa się:
-podawanie leków przeciwzapalnych i przeciwbólowych
-umiarkowana aktywność fizyczna
-utrzymanie optymalnej wagi psa
-stosowanie preparatów ochraniajacych chrząstke stawową takich jak : Arthroflex, Caniviton,Dolfos
Bardzo ważne jest utrzymanie odpowiedniej wagi psa. Im lżejszy pies tym mniejsze jest obciążenie dla stawów. W walce z nadwagą można wykorzystać specjalne karmy dietetyczne.
Interpretacja wyników w przypadku łokci jest następująca:
- 0/0 - normalne / wolne od dysplazji stawy łokciowej
- 1/1 - lekka dysplazja
- 2/2 - dysplazja
Ponieważ ocenia się osobno lewy, osobno prawy staw mogą być też wyniki typu: 0/1 czy 2/1. W Polsce nie ma obowiązku prześwietlania łokci. Na świecie hodowcy krzyżując psy starają się 2/2 czy 2/1 łączyć z 0/0.
Trochę statystyk
Na podstawie badań Szwedzi ustalili prawdopodobieństwo wystąpienia dysplazji u szczeniąt z różnych skojarzeń:
oboje rodzice wolni od dysplazji 24 - 37.5 %
jeden rodzic z dysplazją 44.7 - 50 %
oboje rodzice z dysplazją 84.1 do nawet 93 % !!
ALE ! Jeżeli wszyscy dziadkowie są wolni od dysplazji, to prawdopodobieństwo spada do nawet 8.7 % !!
Dalej - zbadana została (w USA) także wiarygodność prześwietleń w różnym wieku:
12 m-cy - 68.9 %
18 m-cy - 82.7 %
24 m-cy - nawet 95.4 %
Czy nadal masz wątpliwości dlaczego należy kupować szczenięta TYLKO po przebadanych rodzicach??? Nawet jeśli w danej rasie nie ma obowiązku badań odpowiedzialny hodowca używa do hodowli TYLKO przebadanych i zdrowych psów!!! Zawsze proś w kontakcie z hodowcą o skan/ksero wyniku badań wpisanych do rodowodu ZANIM zarezerwujesz szczeniaka ! Jeśli hodowca nie chce Ci ich udostępnić, mówi że zgubił lub że jego psy świetnie się ruszają wiec na pewno są zdrowe znajdź innego hodowcę! To Ty w przyszłości będziesz żył z chorym psem, nie nieodpowiedzialny hodowca! To Ty będziesz płacił za jego leczenie i patrzył jak cierpi nie hodowca! Nigdy nie kupuj szczenięcia po niebadanych rodzicach!!! Często warto też sprawdzić czy dziadkowie mają badania!
Profilaktyka
U psów należących do ras zagrożonych dysplazją zaleca się:
- dużą ilość niezbyt obciążających ćwiczeń (pływanie, spacer na smyczy)
- dietę ubogą w kalorie i wapń, bogata w chondroprotetyki - najistotniejsze jest właściwe żywienie w pierwszych tyg. życia. Prawidłową dietę najłatwiej jest wdrożyć podając psu wyłącznie gotową, zbilansowaną karmę dla psów dużych ras. Należy też robić kontrolne badania krwi w celu sprawdzenia jak nasz pies przyswaja daną dietę. Intensywna praca profilaktyczna w pierwszym roku życia psa zaowocuje zdrowym psem w przyszłości na resztę jego życia.
Zalecamy też podawanie suplementów także bogatych w chondroleptyki, oraz w okresie intensywnego wzrostu Wit. D3.
cholekalcyferol (witamina D3), naturalnie występujący w organizmach zwierzęcych
Główne działanie witaminy D polega na jej wpływie na regulację homeostazy wapnia i fosforanów. W farmakoterapii witamina D znajduje zastosowanie przede wszystkim w profilaktyce i leczeniu krzywicy, osteomalacji i osteoporozy.
Układ kostny- wpływ Wit.D
Witamina D wywiera znaczący wpływ na metabolizm kości – powoduje uwalnianie wapnia z kośćca. W okresie rozwojowym ma istotne znaczenie w kształtowaniu się kości i zębów. Niedobór witaminy D (hipowitaminoza, awitaminoza) prowadzi do krzywicy, zaburzenia mineralizacji kości i zmniejszenia masy kostnej, wywołuje bóle kostne i osteoporozę.
Witamina D pomaga w zwalczaniu próchnicy przez układ odpornościowy, gdyż aktywuje białka obronne.
Z aktualnych badań wynika, że nieprawidłowy rozwój i ukształtowanie stawów biodrowych NIE JEST CHOROBĄ WRODZONĄ, bowiem szczenięta rodzą się zdrowe, a rozwój dysplazji następuje w czasie intensywnego wzrostu i rozwoju psa pod wpływem czynników genetycznych (dziedzicznych ) i środowiskowych np.: żywienie. Tak więc również sposób żywienia ma ogromny wpływ na rozwój dysplazji!!
Leczenie dysplazji
Zachowawcze bądź operacyjne
Leczenie zachowawcze nadaje się dla psów, które nie wykazują zaawansowanych zmian radiologicznych, nie mają objawów klinicznych bądź objawy są słabo nasilone i pojawiają się jedynie okresowo. Psy z ewidentnymi objawami klinicznym bądź zaawansowanymi zmianami radiologicznymi należy zakwalifikować do leczenia chirurgicznego.
Leczenie zachowawcze to:
- racjonalny ruch (spacery, pływanie), okresy przeznaczone na odpoczynek w ograniczonej przestrzeni, eliminacja biegów, skoków, aportowania
- utrzymanie prawidłowej wagi ciała - prawidłowe żywienie - gotowa przemysłowa karma dla psów dużych ras ma odpowiednią zawartość kalorii, mikro i makroelementów oraz witamin
- dodatki żywieniowe - chondroprotetyki - związki mające na celu poprawienie stanu chrząstki stawowej
- leki przeciwbólowe i przeciwzapalne - zwierzę racjonalnie używa chorej kończyny i wolniej postępują zmiany zwyrodnieniowe.
O wyborze metody leczenia chirurgicznego decyduje lekarz biorąc pod uwagę stopień zaawansowania choroby, wiek zwierzęcia oraz nastawienie i przygotowanie właściciela.
Zespolenie spojenia łonowego - symfysiodeza ( JPS - Juvenile Pubic Symphysiodesis ).
Operacje wykonuje się w wieku 12 - 16 (20) tygodni. Polega na zniszczeniu chrzęstnego zespolenia spojenia łonowego. W wyniku tego dalszy rozwój miednicy przebiega w taki sposób, że panewki nakrywają głowy kości udowych. Zabieg niezbyt traumatyczny, rekonwalescencja przebiega kilka dni, bardzo dobre efekty.
Potrójna osteotomia miednicy ( TPO - Triple Pelvic Osteotomy ).
Do operacji kwalifikowane są psy w wieku 6 - 8 (10) miesięcy, bez rozwiniętych zmian zwyrodnieniowych.Zabieg polega na przecięciu miednicy w trzech różnych miejscach. Zespolenie jej przy użyciu specjalnie profilowanej płytki daje efekt nachylenia panewki. Panewka po zabiegu nakrywa głowę kości udowej. Zabieg mocno traumatyczny ale dający bardzo dobre efekty. Rekonwalescencja trwa ok. 3 mies.
DARoplastyka
Zabieg wskazany u psów, kt. nie zostały zakwalifikowane do TPO ze względu na zbyt płytką panewkę i obecne zmiany wytwórcze.
Operacja polegająca na nadbudowie grzbietowej części panewki.
Zabieg wykonuje się w wieku 5 - 12 miesięcy.
Operacje na mięśniu grzebieniowym i jego ścięgnie (tenotomia, tenektomia, pektinotomia, pektinektomia).
Operacje wykonuje się u młodych 6-15 mies. psów. Zabiegi mają na celu ograniczenie bólu. Poprawa utrzymuje się od kilku miesięcy do kilku lat . Operacja mało traumatyzująca. Powrót do zdrowia trwa kilka dni.
Odnerwienie torebki stawu biodrowego.
Kwalifikują się psy w każdym wieku z objawami bólowymi Istotą operacji jest zniszczenie unerwienia zaopatrującego rąbek panewki i torebkę stawu biodrowego. Po operacji zwierzę w ograniczonym stopniu odbiera bodźce bólowe z chorego regionu.
Resekcja głowy kości udowej.
Kwalifikowane są psy z zaawansowanymi zmianami zwyrodnieniowymi o masie ciała poniżej 25kg. Psy cięższe jeśli mają dobrze rozwiniętą muskulaturę obręczy miednicznej również dobrze reagują na ten zabieg. Zabieg polega na usunięciu głowy i szyjki kości udowej. Ich miejsce wypełni tkanka łączna, która przejmuje funkcję stawu. Po zabiegu nie ma kontaktu zwyrodniałych kości i likwidacji ulega ból z tym związany.
Endoproteza stawu biodrowego.
Kwalifikowane są ciężkie psy, u których występuje zaawansowana dysplazja ze znaczną bolesnością. Tej metody nie stosuje się u młodych zwierząt z nierozwiniętym w pełni układem kostnym. Nie nadaje się też dla psów, u których współistnieją inne schorzenia narządu ruchu (np. problemy natury neurologicznej czy kłopoty z innymi stawami).
Obniżenie krętarza większego kości udowej.
Efektem zabiegu jest ściślejsze dopasowanie głowy kości udowej do panewki.
Koszty:
Koszty operacji i leczenia w zależności oczywiście od zastosowanej metody i rekonwalescencji sięgają zazwyczaj kilku tysięcy pln.
Opracowanie: Iwona Lenarczyk-Małecka
Źródła:
„Chirurgia małych zwierząt” T.W.Fossum
http://www.wichrowelaki.pl/pol/wt.html
